مرکزیت چند ساله آقای کمدین

---

• نویسنده : احسان زیورعالم

مهران مدیری از «ساعت خوش» (1373) تا به امروز همیشه سعی بر در مرکزیت بودن داشته و این مهم در سریال جدیدش تخت عنوان «شوخی کردم» دارای نمودهای جذاب­ تری برای بررسی و نقد کردن است.

مجموعه «شوخی کردم» شامل چند آیتم، تعدادی کلیپ موسیقی و مجری­ گری جناب کارگردان است. اصولاً مدیری هر بار با چهره­ای جدید در برابر مخاطبان ظاهر می­ شود و آنها را با الفاظی همیشگی – به ظاهر – در بوته نقد قرار می ­دهد. موسیقی هم هر بار به یک گونه تخصیص پیدا می­ کند: سنتی، فولکور، راک و جاز و غیره.

آیتم­ ها نیز دو دسته ­اند؛ برخی ثابت هستند و در هر قسمت برحسب موضوع تغییراتی می یابند و برخی متغییرند و در واقع قطعات نمایشی هستند مختص به موضوع برنامه. آیتم ­های ثابت عبارتند از انسان­ های اولیه مدرن، زندانی خوش خنده، جراحی که تنها دو میل کورتون تجویز می­ کند، اخباری که اگر بخش ورزشی نداشته باشد به حتم بخش داخلی اش با پرجاست، استاد سخن که شعر خوب تفسیر می­ کند، یک برنامه شبانگاهی در حضور مسئولان و یک برنامه سینمایی در حوزه نقد و بررسی. از این مجموع سه آیتم به شخص مهران مدیری و دو آیتم برای مهران غفوریان. اینکه مدیری در مقام مغز متفکر حق دارد بیشتر دیده شود شکی نیست؛ ولی نوع انتخاب آیتم­ هایش قابل بررسی است. آنچه آیتم­ های مختص مدیری را جالب توجه می ­سازد، نوع میزانسن انتخابی این آیتم هاست. در تمام این آیتم­ها مدیری به شکل واضح و روشنی در مرکز تصویر قرار می­ گیرد. برای مثال در آیتم اتاق جراحی، مدیری با قرار دادن دو کمک در یک سمت و دو نفر کمک دیگر در سمت دیگر، خود را در میان صحنه نقطه ثقل می­ سازد و تعادل تصویر را به سمت خود سوق می­ دهد.

در آیتم اخبار نیز که در چند قسمت نخست در چند بخش ارائه می­ شد، مدیری به عنوان سرمجری، در میان دو مجری دیگر می­ نشیند. در قسمت­ های اخیر مدیری تک و تنها در استودیو خبر مشغول است و حالا میزانسن و قاب به گونه ­ای ترتیب یافته ­اند که مدیری در مرکزیت باشد. در آیتم تفسیر شعر نیز، مدیری یکه و تنها در یک سمت و جمع شعر دوستان در سمت دیگر با کات­ های هر از گاهی به هم متصل می­ شوند. میزانسن و موقعیت دوربین برای استاد ادب به گونه­ ای است که باز مدیری در مرکزیت تصویر قرار گیرد. در بخش مجری­ گری جناب کارگردان هم، مدیری با انتخاب فضایی که پدیدآور خلاء هستند؛ بدون حضور دیگری برنامه را با شیرین­ زبانی پیش می­ برد و مدام سعی می­ کند در مرکز باشد. حتی اگر در شروع، مکان انتخابی وی، با توجه به روند اجرای ایستا در برابر دوربین در یکی از نقاط طلایی چپ و راست باشد؛ در انتها مدیری برای بیان حرف آخرش به حتم در مرکزیت تصویر سخن می ­گوید.

حال وقتی به آیتم­ های مهران غفوریان دقت کنید، متوجه می­ شوید که غفوریان هیچگاه در مرکز تصویر قرار نمی­ گیرد. آیتم انسان­ های اولیه همیشه با حضور دو یا چند بازیگر ساخته می شود. موقعیت دوربین تله هست و این باعث می­ شود تعداد زیادی بازیگر در قابی ایستا، به ایفای نقش بپردازند. در چنین قابی غفوریان هیچ جای ثابتی ندارد و مجبور است مرکزیت تصویر را به سبب حفظ تعادل بصری، خالی نگه دارد. در آیتم زندانی وضع به شکل دیگری رقم می­ خورد. در این آیتم به سادگی می شد زندانی را در مرکزیت تصویر قرار داد؛ لیکن شخصیتی که هیچگاه صورتش برای مخاطب آشکار نمی شود، در گوشه پایین سمت چپ تصویر در فضای پیش­زمینه قرار می­ گیرد تا فیملبردار برای انتخاب زاویه، مجبور به اتخاذ زاویه ­ای مایل گردد و غفوریان به نقطه طلایی سمت راست ارجاع داده می­ شود.

در مرکز بودن مدیری تنها به انتخاب میزانسن ختم نمی­ شود؛ بلکه در انتخاب نقش هم عیان است. برای مثال مدیری نقش یک استاد، یک جراح و یک مجری تلویزیونی را بازی می­ کند که چنین نقشی برای هیچ یک از بازیگران کنار گذاشته نمی­ شود. البته شایان ذکر است که مدیری علاقه خاصی به چنین نقش­ هایی داشته و گواه آن ایفای مداوم چنین نقش ­هایی از «ساعت خوش» تا کنون بوده است. در قسمت ششم مجموعه «شوخی کردم»، که با موضوعیت اعتیاد وارد بازار شد، تنها شخصیت آگاه نسبت به معقوله مواد مخدر و اعتیاد کسی نبود جز مدیری در نقش جراح که از نوع ماده مخدر و چگونگی جاسازی و ویژگی­ های آن آگاه بود و مدام به مزمت آن مواد افیونی می­ پرداخت و این در حالی است که در باقی آیتم ­ها یا افراد معتاد بودند، یا موافق اعتیاد، یا ناآگاه از مضرات اعتیاد؛ و بدون شک این خود نوعی در مرکزیت بودن است.

اما اگر مدیری در مرکز نباشد، چه می ­شود؟ برنامه "سال تحویل شبکه سه" جواب این سوال است. مدیری پس از چند سال به تلویزیون بازمی ­گردد، در بحبوحه ساخت سریال جدیدش؛ ولی در تلویزیون او در مرکز نیست. کارگردان مدیری را در نقاط طلایی سمت راست – و حتی می توان گفت کمی متمایل به کادر تصویر – قرار داد. مدیری آگاه نسبت به زاویه دوربین که همیشه به دوربین سمت راستش نگاه می­ کرد، معذب بود. مدیری بر خلاف مدیری «شوخی کردم»، آرام و کمی دستپاچه با احسان علیخانی وارد گفتگو می ­شد؛ گفتگویی که بیشتر حاکی از وجود مردی خجالتی در استودیو داشت. بی­ شک اگر مدیری در مرکزیت تصویر قرار می­ گرفت؛ ناگاه با موجی از شوخ طبعی او مواجه می ­شدیم. البته حضور مدیری در چنین برنامه ­ای، پس از آن همه کش و قوس بر سر «قهوه تلخ»، می تواند به مثابه تبلیغی برای سریال «شوخی کردم»ی باشد که اکنون در پی جذب مخاطب است؛ ولی انگار در مرکز نبودن مدیری، او را آشفته ساخته بود.

منبع : فیلم نگاه